Temat kryptowalut pojawia się coraz częściej w dyskusjach o nowych technologiach i inwestycjach. O bitcoinie słyszał już niemal każdy, ale wiele osób wciąż nie do końca rozumie, na czym polega mechanizm działania walut cyfrowych. Kryptowaluty – co to jest? Czy da się wykorzystać je w codziennych płatnościach? Jak podejść do inwestowania w tym obszarze, aby podejmować decyzje w sposób świadomy? Poznaj odpowiedzi na te i inne pytania.
Kryptowaluty – co to jest?
Czym jest kryptowaluta? Narodowy Bank Polski, odwołując się do definicji Europejskiego Urzędu Nadzoru Bankowego, wskazuje, że waluty wirtualne to cyfrowa reprezentacja wartości, nieemitowana przez bank centralny ani organ publiczny. Może być akceptowana jako środek płatniczy, choć zazwyczaj nie posiada statusu prawnego środka płatniczego.
Kryptowaluty – co to właściwie oznacza? Najprościej mówiąc, jest to wartość zapisana w systemie informatycznym: nie w formie banknotu i nie jako saldo w banku, lecz jako wpis w rejestrze, który działa w internecie. Możesz je przesyłać między użytkownikami, a potwierdzenie transakcji odbywa się zgodnie z zasadami danego systemu. W praktyce kryptowaluta jest więc zapisem, a zasady jej obiegu wynikają z technologii i reguł konkretnego projektu.
Jak przechowywać kryptowaluty?
Zamiast jednego centralnego rejestru, informacje o transakcjach są zapisywane w rozproszonym rejestrze, czyli w łańcuchu bloków. Oznacza to, że kopie danych przechowuje wiele komputerów w sieci. Nowy zapis trafia do rejestru dopiero wtedy, gdy sieć potwierdzi, że transakcja jest poprawna – na przykład, że środki należą do nadawcy i nie zostały wcześniej wykorzystane.
Aby korzystać z kryptowalut, używa się portfela (najczęściej w formie aplikacji), który opiera się na dwóch elementach:
- klucz publiczny – identyfikator, który podajesz, gdy ktoś ma wysłać Ci środki (możesz traktować go jak adres do odbioru),
- klucz prywatny – element, który potwierdza, że masz prawo wykonać przelew z danego adresu.
W skrócie: klucz prywatny jest podstawą dostępu do środków, więc jego ochrona ma zasadnicze znaczenie (nie udostępniaj go osobom trzecim i przechowuj w bezpieczny sposób).
Krótka historia kryptowalut
Koncepcje cyfrowego pieniądza pojawiały się już w latach 80. XX wieku. Jednym z pionierskich projektów był DigiCash Davida Chauma, czyli próba stworzenia cyfrowej gotówki. Rozwiązanie, choć innowacyjne, nie zdobyło masowej popularności.
Przełom nastąpił w 2009 roku, gdy osoba lub grupa osób ukrywająca się pod pseudonimem Satoshi Nakamoto opublikowała białą księgę Bitcoina i uruchomiła sieć. Bitcoin połączył publiczny rejestr transakcji z mechanizmem ich potwierdzania przez uczestników sieci oraz kryptografią, która zabezpiecza całość. W efekcie powstał system, który może działać bez centralnego emitenta i bez tradycyjnego pośrednika.
Bitcoin szybko stał się punktem odniesienia dla kolejnych projektów. Z czasem pojawiły się tysiące kolejnych kryptowalut oraz tokenów, często budowanych na istniejących platformach, takich jak Ethereum, które umożliwiają tworzenie własnych zasobów bez budowania całego łańcucha od podstaw.
Jak technologia kryptowalut zmienia finanse?
Największa zmiana polega na tym, że część funkcji dotąd zarezerwowanych dla instytucji finansowych przejmuje sieć i oprogramowanie. W praktyce widać to w kilku obszarach.
Decentralizacja rejestru transakcji kryptowalutowych
W kryptowalutach zapis transakcji nie znajduje się w jednym banku ani na jednym serwerze. Rejestr jest przechowywany na wielu komputerach w sieci, a zgodność danych podlega regularnej weryfikacji. Taki model ogranicza ryzyko pojedynczego punktu awarii i utrudnia ingerencję w historię.
Szybsze przekazywanie wartości na odległość
Przelew kryptowalutowy może odbyć się bez rozbudowanego łańcucha pośredników, typowego dla części rozliczeń międzynarodowych. Po zleceniu transakcji sieć sprawdza jej poprawność i po potwierdzeniu dodaje zapis do rejestru. Czas oczekiwania zależy od danej sieci oraz jej obciążenia, jednak w praktyce są to zazwyczaj minuty, a nie dni, jak ma to niekiedy miejsce w przypadku tradycyjnych przelewów międzynarodowych.
Większa kontrola po stronie użytkownika
Użytkownik sam zarządza dostępem do środków, ponieważ portfel działa w oparciu o klucze kryptograficzne. Taka forma kontroli oznacza większą odpowiedzialność. Błędny adres odbiorcy lub utrata klucza prywatnego zwykle oznaczają brak możliwości odzyskania środków.
Automatyzacja umów i nowe usługi finansowe
Niektóre sieci umożliwiają stosowanie inteligentnych kontraktów, czyli programów automatycznie wykonujących ustalone warunki. Na tej podstawie rozwijają się rozwiązania z obszaru zdecentralizowanych finansów, w tym pożyczki oraz wymiana aktywów.
Stablecoiny jako połączenie z walutami tradycyjnymi
Stablecoiny projektuje się tak, aby ich wartość była zbliżona do wartości wybranej waluty, najczęściej dolara amerykańskiego. Ułatwia to rozliczenia i planowanie płatności. Warto jednak pamiętać, że stabilność stablecoinów zależy od modelu ich zabezpieczeń i wiarygodności emitenta – nie wszystkie utrzymują trwały kurs.
Kryptowaluty vs tradycyjna bankowość
W tradycyjnej bankowości obieg pieniądza opiera się na banku centralnym oraz licencjonowanych instytucjach finansowych. To one odpowiadają za emisję, podaż, rozliczenia i nadzór nad transakcjami, w tym wymogi związane z przeciwdziałaniem praniu pieniędzy.
W kryptowalutach rolę pośrednika ogranicza technologia: transfer wartości zachodzi między stronami, a poprawność zapisów potwierdza rozproszona sieć uczestników. Poniżej najważniejsze różnice.
Emisja i podaż
W systemie tradycyjnym bank centralny może wpływać na ilość pieniądza w obiegu. W przypadku bitcoina maksymalna liczba jednostek jest z góry określona w regułach sieci i wynosi 21 mln.
Zatwierdzanie i odwracalność transakcji
Bank może wstrzymać przelew, odrzucić go albo podjąć próbę cofnięcia w określonych sytuacjach, np. przy błędzie lub podejrzeniu nadużycia. W wielu sieciach kryptowalutowych transakcje mają charakter nieodwracalny po zatwierdzeniu, dlatego przed wysłaniem środków trzeba dokładnie sprawdzić adres odbiorcy.
Bezpieczeństwo i odpowiedzialność
Depozyty bankowe zwykle podlegają ochronie systemów gwarantowania, a w razie sporu dostępne są ścieżki reklamacyjne i wsparcie instytucji, również w sytuacjach takich jak oszustwa płatnicze. W kryptowalutach użytkownik sam odpowiada za dostęp do środków: utrata klucza prywatnego najczęściej oznacza utratę możliwości ich odzyskania.
Koszty i sposób rozliczeń
Banki pobierają opłaty zgodnie z taryfą, a rozliczenia przebiegają w ramach zorganizowanej infrastruktury. W kryptowalutach opłaty zależą od zasad danej sieci oraz bieżącego obciążenia, a także od tego, z jakiego narzędzia korzystasz do obsługi transakcji.
W modelach opartych na proof of work (mechanizm potwierdzania transakcji oparty na pracy obliczeniowej komputerów) dochodzi dodatkowo koszt działania sieci związany z wysokim zużyciem energii. Problem ten nie dotyczy sieci opartych na innych mechanizmach konsensusu, takich jak proof of stake.
Praktyczne zastosowania kryptowalut
Możliwości wykorzystania tokenów rosną. Jakie są obecnie najpopularniejsze z nich?
- Płatności transgraniczne – kryptowaluty (np USDC) mogą pełnić rolę środka płatniczego, który ułatwia szybkie przekazywanie środków pomiędzy krajami, bez rozbudowanego łańcucha pośredników. W tym kontekście warto też zwrócić uwagę na temat: Rola płatności online w rozwijaniu sprzedaży transgranicznej.
Jeżeli interesują Cię płatności międzynarodowe, często liczy się mniej sama technologia, a bardziej wygodne rozliczenie w różnych walutach i szybki dostęp do środków. W ZEN możesz trzymać pieniądze w wielu walutach w jednym miejscu, wymieniać je w aplikacji oraz korzystać z karty Mastercard do płatności online i stacjonarnych. Dodatkowo w ZEN można dokonać zakupu kryptowaluty lub doładować nią konto ZEN za pomocą jednego z dostępnych pośredników. Takie rozwiązanie ułatwia zakupy i rozliczenia poza Polską. Dodatkowo przy płatnościach kartą dostępna jest ochrona zakupów ZEN Care, która wzmacnia bezpieczeństwo transakcji w e-commerce.
- Kontrakty i automatyzacja – smart kontrakty pozwalają zapisać warunki umowy w kodzie i uruchamiać działania automatycznie po spełnieniu określonych wymagań. Takie rozwiązanie wspiera m.in. rozliczanie tantiem, wypłaty w projektach finansowania społecznościowego oraz podział przychodów między stronami.
- Tokenizacja aktywów – blockchain umożliwia tworzenie tokenów reprezentujących udziały w wybranych dobrach, np. w nieruchomościach lub dziełach sztuki.
- Finanse zdecentralizowane – rozwiązania DeFi zapewniają dostęp do usług przypominających produkty finansowe, takich jak pożyczki, lokowanie środków czy wymiana tokenów.
- Gry i kolekcje cyfrowe – NFT pomagają potwierdzać własność unikatowych przedmiotów cyfrowych, np. kart kolekcjonerskich albo elementów w grach. Użytkownicy mogą je kupować, sprzedawać lub przekazywać, a historia transakcji jest widoczna w rejestrze.
Zagrożenia i kontrowersje
Mimo zalet kryptowaluty wiążą się z istotnym ryzykiem. Zdecentralizowany charakter systemu oznacza, że w razie pomyłki lub kradzieży odzyskanie środków bywa bardzo trudne, a często niemożliwe. Dodatkowo rynek cechuje wysoka zmienność, więc ceny potrafią gwałtownie rosnąć i spadać.
Warto też pamiętać o kosztach transakcji. W niektórych sieciach, zwłaszcza przy dużym obciążeniu, opłaty rosną, a czas potwierdzenia może się wydłużyć. To sprawia, że korzystanie z kryptowalut w płatnościach bywa mniej przewidywalne niż w systemach bankowych.
Osobnym obszarem pozostaje bezpieczeństwo użytkownika. Portfel kryptowalutowy działa w oparciu o klucz prywatny, a jego utrata lub przejęcie przez oszustów (np. przez phishing) może oznaczać trwałą utratę środków.
Równolegle zmieniają się regulacje: w wielu państwach obrót kryptowalutami wiąże się z obowiązkami podatkowymi, a platformy wymiany podlegają wymogom nadzorczym.
Co dalej z kryptowalutami?
Istotny pozostaje rozwój technologii, która pozwala obsługiwać większą liczbę transakcji przy mniejszym zużyciu energii, a także wprowadzanie przejrzystych regulacji dotyczących obrotu oraz przechowywania aktywów cyfrowych.
Rośnie też zainteresowanie sektora publicznego. Banki centralne analizują waluty cyfrowe banku centralnego, które mają przenieść część funkcji pieniądza do formy cyfrowej, ale przy zachowaniu gwarancji państwa. W praktyce może to przełożyć się na rozwój usług i rejestrów wspieranych technologią podobną do blockchainu, zwłaszcza tam, gdzie liczy się weryfikowalność i spójność danych.
W sektorze prywatnym rozwijają się z kolei projekty związane z tokenizacją, płatnościami oraz cyfrowymi zasobami w grach.
FAQ – najczęstsze pytania dotyczące kryptowalut
Jak działa kryptowaluta?
Kryptowaluta działa jako zapis wartości w rozproszonym rejestrze, a transakcje kryptowalutowe są potwierdzane przez sieć uczestników zgodnie z regułami danego projektu. W praktyce kryptowaluty umożliwiają przesyłanie środków między portfelami bez udziału banku.
Jakie jest ryzyko związane z inwestowaniem w kryptowaluty?
Największe ryzyko to zmienność cen i możliwość spadku wartości kryptowaluty w krótkim czasie. Trzeba też brać pod uwagę bezpieczeństwo portfela, oszustwa oraz spekulacyjne schematy typu pump and dump,
Czy kryptowaluty umożliwiają przesyłanie środków?
Tak, kryptowaluty umożliwiają przesyłanie wartości między portfelami, często bez udziału banku. Różnica polega na tym, że transakcje są zapisywane w sieci oparte na technologii blockchain.
Skąd wiadomo, ile jest jednostek kryptowaluty w obiegu?
W bitcoinie maksymalna podaż została zapisana w regułach sieci i wynosi 21 milionów. Podobnie jak w przypadku innych projektów, szczegóły podaży zależą od zasad konkretnego protokołu.
Czym jest mechanizm pump and dump?
Pump and dump to schemat, w którym kurs jest sztucznie podbijany, a potem następuje szybka sprzedaż i spadek ceny. Wiąże się z nim wysokie ryzyko.
Od czego zacząć inwestowanie w kryptowaluty: bitcoin czy ethereum?
Na start warto rozumieć, że bitcoin i ethereum działają inaczej i mają inne zastosowania, więc wybór zależy od celu.
Jak wygląda handel kryptowalutami?
Handel kryptowalutami polega na kupnie i sprzedaży, w ramach których kryptowaluty mogą być używane jako cyfrowe aktywa przechowywane w portfelu. Transakcje najczęściej odbywają się na giełdach lub w kantorach online, a wynik zależy m.in. od kursu, opłat oraz zmienności rynku.
Co może prowadzić do spadku wartości kryptowaluty?
Spadek wartości kryptowaluty mogą powodować zmiany nastrojów rynkowych, regulacje, problemy projektów lub spekulacja.
Bibliografia
1) Narodowy Bank Polski i Komisja Nadzoru Finansowego – „Komunikat Narodowego Banku Polskiego i Komisji Nadzoru Finansowego w sprawie walut wirtualnych” (Warszawa, 7 lipca 2017)
2) FATF/OECD – „Updated Guidance: A Risk-Based Approach to Virtual Assets and Virtual Asset Service Providers (VASPs)” (2021)
https://www.fatf-gafi.org/content/dam/fatf/documents/recommendations/Updated-Guidance-VA-VASP.pdf
3) Bank for International Settlements – „Central bank digital currencies: foundational principles and core features” (9 October 2020)
https://www.bis.org/publ/othp33.pdf
4) Satoshi Nakamoto – „Bitcoin: Elektroniczny System Pieniężny Typu Peer-to-Peer” (tłumaczenie PL, bitcoin.org)
